Mury Derry o świcie. Spacer śladami oblężenia z 1689 roku
Półtora kilometra kamiennych fortyfikacji, siedem bram, potężne bastiony, kolekcja historycznych armat i miasto, którego obrońcy przez 105 dni odmawiali kapitulacji. Na Mury Derry weszliśmy, zanim ulice zdążyły się obudzić.
Od wyjścia z hotelu do wejścia na Mury Derry — minuta i dwie sekundy.
CZĘŚĆ 1 — DERRY JESZCZE ŚPI
Minuta do czterystu lat historii
Derry jeszcze spało, ale nie wszyscy mieli wolne. Kiedy wyszedłem z hotelu, tuż przy murach pracował już niewielki samochód sprzątający, usuwając z ulic ślady sobotniego wieczoru. Poza nim niemal nikogo nie było — żadnych wycieczek, żadnego ruchu turystycznego i żadnych przewodników wymachujących parasolkami.
Od drzwi naszego hotelu do wejścia na mury potrzebowałem zaledwie minuty. Dokładniej: dwa nagrane po drodze klipy trwają łącznie minutę i dwie sekundy, ale pozostałe dwie możemy uczciwie zapisać na uruchomienie kamery. Chwilę później stałem już przed kamiennymi schodami prowadzącymi na koronę fortyfikacji.
To jedno z tych miejsc, w których zwiedzanie zaczyna się bez rozgrzewki. Jeszcze przed chwilą idzie się zwyczajną współczesną ulicą, a po pokonaniu kilku stopni człowiek trafia na szeroką promenadę biegnącą szczytem XVII-wiecznych umocnień. Po jednej stronie znajdują się dachy starego miasta, wieże kościołów i ciasno ustawione budynki. Po drugiej otwierają się widoki na Foyle, Bogside i dalsze dzielnice Derry.
Przede mną było pełne okrążenie miasta: około półtora kilometra murów, kolejne bramy, bastiony i armaty. Ze znaczników czasu zapisanych w zdjęciach wynika, że udokumentowana pętla zajęła 47 minut i 57 sekund — od 5:40:48 do 6:28:45. Nie był to jednak szybki marsz z włączonym stoperem. Co kilka kroków zatrzymywały mnie widoki, tablice i detale, przy których zwyczajnie nie dało się przejść obojętnie.
Kamienny pierścień wokół miasta
Mury Derry zbudowano w latach 1613–1618 podczas Plantacji Ulsteru. Za przedsięwzięciem stało The Honourable The Irish Society, utworzone przez londyńskie kompanie cechowe w celu organizowania i finansowania nowej kolonii. Fortyfikacje miały chronić przybywających z Anglii i Szkocji osadników oraz kontrolować ważne strategicznie miejsce nad rzeką Foyle.
Nie była to pierwsza osada na tym wzgórzu. Historia Derry sięga znacznie głębiej, do tradycji monastycznej związanej ze świętym Kolumbą i irlandzką nazwą Doire, oznaczającą dębowy gaj. W XVII wieku na dawnym krajobrazie powstało jednak miasto zaprojektowane według nowych zasad. Jego centrum stanowił Diamond, od którego promieniście wychodziły cztery główne ulice prowadzące ku czterem bramom.
Fortyfikacje nie są jedynie kamiennym murem. Ich rdzeń tworzy ziemny wał obłożony kamieniem. Cała pętla ma około 1,5 kilometra długości, mury dochodzą do ośmiu metrów wysokości, a ich szerokość zmienia się od około 3,7 do ponad 10 metrów. Dzięki temu na szczycie powstała wygodna trasa spacerowa, z której można oglądać zarówno wnętrze starego miasta, jak i dzielnice rozciągające się poza fortyfikacjami.
Pierwotnie do miasta prowadziły cztery bramy: Shipquay Gate, Ferryquay Gate, Bishop’s Gate i Butcher Gate. Później, wraz z rozwojem Derry i zwiększającym się ruchem, przebito trzy kolejne: New Gate, Castle Gate i Magazine Gate. Razem daje to siedem przejść, lecz tylko cztery istniały podczas wielkiego oblężenia.
Mury wytrzymały kilka prób zdobycia i nigdy nie zostały przełamane przez oblegającą armię. To właśnie dlatego Derry nosi przydomek Maiden City — miasta, którego fortyfikacje pozostały „dziewicze”, niezdobyte.
[INFOBOX — Mury Derry w liczbach]
budowa: 1613–1618,
długość pełnej pętli: około 1,5 km,
wysokość: do około 8 m,
siedem współczesnych bram, w tym cztery pierwotne,
pięć zachowanych pierwotnych bastionów i dwie platformy artyleryjskie,
24 zachowane działa poddane konserwacji w 2005 roku,
wstęp na mury: bezpłatny.
CZĘŚĆ 2 — PIERWSZE KROKI NA MURACH
Coward’s Bastion — początek porannej pętli
Pierwszym nazwanym punktem zapisanym na zdjęciach jest Coward’s Bastion. Nazwa brzmi mało bohatersko, zwłaszcza w mieście zbudowanym wokół pamięci o oporze i haśle „No Surrender”, ale takie określenia często wyrastały z lokalnej tradycji, funkcji miejsca albo historii, której dziś nie potrafimy już odtworzyć z całkowitą pewnością.
O tej godzinie nie trzeba było przeciskać się między grupami turystów. Kamienna promenada była pusta, armaty stały skierowane ponad dachami miasta, a niskie poranne światło wydobywało nierówności kamienia. To właśnie tutaj po raz pierwszy widać, że spacer po murach nie będzie zwykłym przejściem między zabytkami. Całe stare miasto zostaje pod stopami, a trasę wyznacza nie ulica, lecz linia dawnej obrony.
Magazine Gate i armaty, które naprawdę przemówiły
Wkrótce pojawia się Magazine Gate, najmłodsza z siedmiu bram. Przebito ją około 1888 roku, gdy woźnice ciągnących wozy koni skarżyli się na niewygodny, ostry zakręt na drodze prowadzącej ku magazynom przy Magazine Street. Nowe przejście zapewniło znacznie prostsze połączenie nabrzeża z wnętrzem miasta.
Sama brama jest późniejsza, ale miejsce ma znacznie starszą historię. Jeszcze przed powstaniem murów w okolicy stał obronny dom wieżowy rodu O’Doherty z Inishowen. Po przejęciu Derry przez angielskich kolonistów obiekt służył między innymi jako magazyn amunicji. Do tej tradycji nawiązuje współczesny budynek Tower Museum, zaprojektowany tak, aby przypominał dawną wieżę obronną.
Na północnych i zachodnich odcinkach murów ustawiono kolekcję historycznych dział. Nie są to dekoracyjne atrapy dorzucone po latach dla urozmaicenia spaceru. Wiele z nich rzeczywiście broniło miasta podczas XVII-wiecznych oblężeń. Derry szczyci się największą w Europie kolekcją armat, których pochodzenie zostało dokładnie rozpoznane. W 2005 roku 24 zachowane działa oczyszczono, zabezpieczono i umieszczono na odtworzonych lawetach.
W czasie, kiedy ważyły się losy miasta, armaty te nie stały spokojnie w szeregu. Ich huk odbijał się od wzgórz po drugiej stronie doliny, a każde stanowisko artyleryjskie miało własny sektor ostrzału. Spacerując dziś między nimi, łatwo zapomnieć, że przed ponad trzystu laty przestrzeń za murem nie była panoramą do fotografowania, lecz polem walki.
Tower Museum — wieża, która tylko wygląda na starą
Tower Museum może zmylić. Masywna bryła wygląda tak, jakby była kolejnym elementem dawnych fortyfikacji, jednak współczesny budynek powstał jako świadome nawiązanie do obronnego domu wieżowego O’Dohertych. Muzeum opowiada historię miasta od najstarszych dziejów po czasy współczesne.
Drugą ważną częścią ekspozycji jest historia La Trinidad Valencera, jednego z okrętów Wielkiej Armady. Statek zatonął w 1588 roku w zatoce Kinnagoe na półwyspie Inishowen. W muzealnym oknie można zobaczyć armatę wydobytą z wraku — przedmiot starszy od samych murów Derry.
Na początku spaceru Tower Museum było jednym z pierwszych mijanych punktów. Pojawi się ponownie przy końcu trasy, dając najlepszy możliwy dowód, że pętla została naprawdę zamknięta.
CZĘŚĆ 3 — BRAMY OD STRONY FOYLE
Shipquay Gate — droga od rzeki do serca miasta
Shipquay Gate należała do czterech pierwotnych bram. To przez nią wchodziło się do miasta od strony nabrzeża i rzeki Foyle. Dzisiejszy łuk pochodzi z 1805 roku i zastąpił wcześniejszą, znacznie bardziej militarną konstrukcję wyposażoną w wieżę oraz bronę.
Od bramy Shipquay Street wspina się w stronę Diamond. Ten widok bardzo dobrze pokazuje plan XVII-wiecznego miasta: centralny plac, proste ulice i bramy umieszczone na końcach najważniejszych osi. To nie był przypadkowy układ narastający przez stulecia. Derry wewnątrz murów miało być uporządkowaną, łatwą do kontrolowania i możliwą do obrony kolonią.
Z zewnętrznej strony murów otwiera się widok ku Guildhall, nabrzeżu i Foyle. W XVII wieku rzeka była drogą zaopatrzenia oraz potencjalnym kierunkiem ataku. Podczas oblężenia w 1689 roku to właśnie nią miała nadejść pomoc, na którą mieszkańcy czekali, głodując za murami.
Trzynaście osób zamyka bramy
Żeby zrozumieć znaczenie kolejnego odcinka, trzeba cofnąć się do grudnia 1688 roku. W Anglii trwała właśnie Chwalebna Rewolucja. Katolicki król Jakub II tracił władzę na rzecz protestanckiego Wilhelma Orańskiego i Marii. Irlandia stała się jednym z najważniejszych pól walki między jakobitami wiernymi Jakubowi a zwolennikami Wilhelma.
Do Derry zbliżał się oddział dowodzony przez Alexandra MacDonnella, hrabiego Antrim. Oficjalne władze miasta wahały się, czy wpuścić żołnierzy. 7 grudnia 1688 roku trzynastu młodych uczniów rzemieślniczych podjęło decyzję za nich. Zamknęli bramy — według tradycji przede wszystkim Ferryquay Gate — nie pozwalając wojskom wejść do miasta.
Ten gest nie zakończył kryzysu. Dopiero go rozpoczął. Kilka miesięcy później pod Derry stanęła armia Jakuba II, a odmowa kapitulacji zmieniła miasto w jeden z głównych punktów wojny williamickiej w Irlandii.
Ferryquay Gate, przez którą prowadziła dawna droga ku przeprawie przez Foyle, była wówczas wyposażona w wieżę i most zwodzony. Dzisiejsza forma bramy pochodzi z 1865 roku. Na jej fasadzie znajdują się przedstawienia duchownych związanych z historią miasta: George’a Walkera i Jamesa Gordona.
[INFOBOX — Cztery pierwotne bramy] Shipquay Gate, Ferryquay Gate, Bishop’s Gate i Butcher Gate. New Gate, Castle Gate oraz Magazine Gate powstały później.
New Gate Bastion i miasto po obu stronach muru
New Gate nie należała do pierwotnego systemu bram. Wcześniej w tym miejscu istniało przejście prowadzące w stronę Wapping Lane, dzisiejszej Fountain Street. Otwór został wzmocniony i przekształcony w pełnoprawną bramę w niespokojnej atmosferze lat 90. XVIII wieku, tuż przed powstaniem Zjednoczonych Irlandczyków w 1798 roku.
Z bastionu dobrze widać, że mury nigdy nie oddzielały wyłącznie przestrzeni. Z czasem zaczęły również wyznaczać granice społeczne, religijne i polityczne. Po jednej stronie pozostawało historyczne centrum kolonialnego miasta, po drugiej rozwijały się dzielnice o odmiennej historii i tożsamości.
W panoramie pojawiają się współczesne budynki, ulice oraz mural Derry Girls — lekki, popkulturowy znak miasta stojący obok miejsc pamiętających wojny, oblężenia i konflikty. Derry nie pozwala zamknąć się w jednym stuleciu.
CZĘŚĆ 4 — MIASTO GOTOWE DO OBRONY
Artillery Bastion i ciężar obrony
Kolejny odcinek prowadzi ku Artillery Bastion, dawniej nazywanemu Ferry Bastion. Rozszerzona platforma pozwalała ustawić działa tak, aby kontrolowały podejście do murów i okolice przeprawy przez rzekę. Sama szerokość umocnień robi tu większe wrażenie niż oglądana z poziomu ulicy fasada muru.
Fortyfikacje Derry powstały w epoce artylerii. Ziemny wał ukryty za kamienną okładziną pochłaniał uderzenia skuteczniej niż cienki, czysto kamienny mur. Bastiony wysunięto poza jego linię, aby obrońcy mogli prowadzić ogień wzdłuż sąsiednich odcinków i ograniczać martwe pola.
Podczas oblężenia z 1689 roku działa i ręczna broń palna miały znaczenie ogromne, ale największym przeciwnikiem mieszkańców ostatecznie okazały się nie pociski. Były nim głód, choroby i tłok panujący w mieście, do którego napłynęli uchodźcy z okolicy.
Church Wall — katedra w cieniu dział
Na odcinku określanym jako Church Wall ponad zabudową wyrasta katedra św. Kolumby. Świątynię wzniesiono w pierwszej połowie XVII wieku i konsekrowano w 1633 roku. Była jednym z najważniejszych budynków nowego miasta oraz pierwszą anglikańską katedrą zbudowaną na Wyspach Brytyjskich po reformacji.
Podczas oblężenia nie była wyłącznie miejscem modlitwy. Jej wieża służyła jako punkt obserwacyjny, a świątynia stała się centrum życia zamkniętej społeczności. Według miejscowej tradycji ołów z dachu wykorzystywano do produkcji kul. Wewnątrz zachowały się liczne pamiątki po oblężeniu, w tym dokumenty, chorągwie i słynny Bomb Font wykonany z pocisku moździerzowego.
Obok katedry znajduje się Siege Heroes Mound — miejsce związane z pamięcią o obrońcach miasta. Cały ten odcinek murów łączy militarne i religijne oblicze Derry. Armaty stoją zaledwie kilka kroków od świątyni, a wieża katedry góruje nad dawnymi stanowiskami bojowymi.
Na murze zachowały się także niewielkie wieżyczki obserwacyjne oraz ślady przejść pozwalających szybko przemieszczać się między wnętrzem miasta a stanowiskami obronnymi. To detale łatwe do przeoczenia, ale dzięki nim fortyfikacja przestaje być tylko malowniczym kamiennym chodnikiem.
CZĘŚĆ 5 — OBLĘŻONE MIASTO
105 dni bez kapitulacji
W kwietniu 1689 roku pod murami pojawił się sam Jakub II. Wezwał miasto do poddania się, ale z murów odpowiedziano odmową. Rozpoczęło się oblężenie, które trwało 105 dni.
Jakobici próbowali ostrzału i ataków, lecz nie zdołali przełamać fortyfikacji. Zmienili więc taktykę: miasto miało zostać zagłodzone. Wewnątrz murów szybko zabrakło normalnej żywności. Ceny rosły, racje malały, a mieszkańcy sięgali po wszystko, co nadawało się do zjedzenia. Choroby rozprzestrzeniały się w zatłoczonym mieście równie skutecznie jak ogień artylerii. Zmarły tysiące ludzi.
Sytuację komplikował spór o dowodzenie. Gubernator Robert Lundy uważał obronę za beznadziejną i został oskarżony o przygotowywanie kapitulacji. Ostatecznie uciekł z miasta w przebraniu. Dla Apprentice Boys do dziś pozostaje symbolem zdrajcy, którego kukłę pali się podczas grudniowych obchodów zamknięcia bram.
Obroną kierowali między innymi duchowny George Walker, major Henry Baker, Adam Murray i John Mitchelburne. Ich decyzje, późniejsza pamięć oraz sposób upamiętniania stały się częścią protestanckiej tradycji miasta.
Pomoc znajdowała się na Foyle, lecz dostęp do Derry blokowała zapora rozciągnięta w poprzek rzeki i jakobickie baterie. Dopiero 28 lipca statek Mountjoy, wspierany przez Phoenix i fregatę HMS Dartmouth, przebił zaporę. Do miasta dotarła żywność. 1 sierpnia obrońcy odkryli, że armia oblegająca wycofała się spod murów.
Hasło No Surrender przetrwało znacznie dłużej niż samo oblężenie. Stało się elementem tożsamości i tradycji unionistycznej. Nie da się opowiadać o murach Derry, udając, że pamięć o 1689 roku jest jedynie zamkniętą kartą historii. Ona wciąż żyje w paradach, stowarzyszeniach, nazwach, pomnikach i sporach o sposób opowiadania przeszłości.
[OŚ CZASU]
7 grudnia 1688 — trzynastu apprentice boys zamyka bramy,
18 kwietnia 1689 — początek właściwego oblężenia,
28 lipca 1689 — Mountjoy przełamuje zaporę na Foyle,
1 sierpnia 1689 — stwierdzenie odwrotu armii jakobickiej i koniec oblężenia.
CZĘŚĆ 6 — BRAMY, WIĘZIENIE I RYCZĄCA MEG
Bishop’s Gate — triumfalny łuk zamiast bramy wojennej
Bishop’s Gate należała do czterech pierwotnych wejść do miasta, ale jej dzisiejsza forma nie pamięta oblężenia. W 1789 roku, w setną rocznicę wydarzeń, dawną bramę zastąpiono reprezentacyjnym łukiem triumfalnym zaprojektowanym przez H.A. Bakera.
Na obu stronach umieszczono rzeźbione głowy symbolizujące rzeki Foyle i Boyne. To zestawienie nie jest przypadkowe. Foyle ocaliła Derry, gdy statki z zaopatrzeniem przebiły zaporę. Boyne przypomina o bitwie z 1690 roku, w której Wilhelm Orański pokonał Jakuba II, przesądzając losy wojny.
Patrząc na spokojny klasycystyczny łuk, łatwo zapomnieć, że wcześniejsza brama była częścią systemu przygotowanego do zamknięcia, blokowania i walki. Dzisiejsza konstrukcja nie tyle broni miasta, ile opowiada, jak kolejne pokolenia chciały pamiętać jego zwycięstwo.
Wieża dawnego więzienia
W pobliżu Bishop’s Gate pojawia się masywna kamienna wieża dawnego więzienia. Jest jednym z tych elementów, które na pierwszy rzut oka można pomylić z częścią starszych fortyfikacji. Przypomina jednak o późniejszym życiu miasta wewnątrz murów: Derry nie zatrzymało się w 1689 roku, lecz przez następne stulecia rozbudowywało instytucje, ulice i gmachy publiczne.
Surowa bryła więziennej wieży dobrze współgra z murami, ale niesie inną historię — nie obrony miasta przed zewnętrzną armią, lecz kontroli ludzi już znajdujących się w jego wnętrzu.
Double Bastion i Roaring Meg
Na Double Bastion czeka najbardziej znana armata Derry — Roaring Meg, czyli Rycząca Meg. Odlano ją w 1642 roku, a miastu przekazała ją londyńska Fishmongers’ Company. Nazwę zawdzięczała potężnemu hukowi, który podobno podnosił morale obrońców i działał na wyobraźnię przeciwnika.
Roaring Meg waży około 1,8 tony. Jest potężna, ale nie czterotonowa — w przypadku tej damy legenda również lubi dodać trochę wagi. Strzelała pociskami klasy 18-funtowej i brała udział w obronie miasta podczas oblężenia.
Double Bastion znajdował się na szczególnie ważnym odcinku. Wzgórza po drugiej stronie Bogside dawały jakobitom możliwość ustawienia baterii ostrzeliwujących zachodnią część fortyfikacji. Najcięższy ogień kierowano na fragment od Butcher Gate po Double Bastion. Mury i brama zostały poważnie uszkodzone, ale nie runęły.
Dziś to jedno z najlepszych miejsc widokowych na całej pętli. Lufa Roaring Meg kieruje wzrok ponad Bogside ku katedrze św. Eugeniusza, Creggan i dalszym wzgórzom. W jednym kadrze spotykają się dwie wielkie opowieści Derry: XVII-wieczne oblężenie oraz znacznie późniejsza historia społeczności rozwijającej się poza murami.
Tej drugiej historii tutaj jeszcze nie rozwijamy. Tego samego poranka, po zakończeniu pętli, zszedłem do Bogside i ruszyłem śladami Krwawej Niedzieli. To jednak osobny spacer i osobna opowieść.
CZĘŚĆ 7 — SYMBOL, KTÓREGO JUŻ NIE MA
Royal Bastion i pomnik, którego już nie ma
Na Royal Bastion stoi dziś pusty cokół, nazywany Walker’s Plinth. W latach 1826–1828 wzniesiono tutaj wysoką kolumnę zwieńczoną figurą wielebnego George’a Walkera, jednego z przywódców obrony miasta. Pomnik górował nad Derry i był widoczny z daleka.
W 1973 roku kolumnę zniszczyła bomba. Pozostał cokół, który sam stał się kolejną warstwą historii. Upamiętnia nie tylko oblężenie, ale również pokazuje, jak symbole przeszłości zostały wciągnięte w znacznie późniejszy konflikt.
Drzwi prowadzące na cokół były jednak podczas naszej wizyty zamknięte i nic nie wskazywało, by otwierano je regularnie. Nie będziemy więc obiecywać wejścia, którego sami nie mogliśmy sprawdzić. Już z poziomu murów dobrze widać położenie dawnego Derry: wzgórze otoczone niższym terenem, rzekę wyznaczającą drogę ku światu oraz zachodnie podejścia, z których prowadzono ostrzał. To panorama będąca jednocześnie mapą kilku stuleci.
CZĘŚĆ 8 — KOŚCIÓŁ I CZTERNAŚCIE DRZEW
St Augustine’s — mały kościół na bardzo starym miejscu
W pobliżu Grand Parade znajduje się niewielki kościół St Augustine’s. Rozmiarami nie może konkurować z katedrą św. Kolumby, ale stoi w miejscu kojarzonym z najstarszą chrześcijańską historią Derry i tradycją klasztoru św. Kolumby.
Dzisiejsza świątynia pochodzi z XIX wieku, lecz lokalna pamięć sięga znacznie dalej. Otaczający ją cmentarz i spokojne, zielone wnętrze tworzą wyraźny kontrast z armatami ustawionymi na pobliskich murach. W Derry miejsca modlitwy, pochówku i walki często leżą niemal obok siebie.
Grand Parade i czternaście drzew
Grand Parade jest jednym z najbardziej reprezentacyjnych odcinków murów. Szeroka promenada biegnie wysoko ponad miastem, a ustawione wzdłuż niej drzewa wprowadzają niemal parkowy nastrój.
Nie posadzono ich jednak przypadkowo. Czternaście jaworów upamiętnia trzynastu apprentice boys, którzy zamknęli bramy w grudniu 1688 roku, oraz Jamesa Morrisona, strażnika związanego z tym wydarzeniem. Owocostany jaworów przypominają pęki kluczy — symbol szczególnie odpowiedni dla historii ludzi, którzy zdecydowali, że bramy mają pozostać zamknięte.
To jeden z najsubtelniejszych pomników na murach. Nie ma tu wielkiej kolumny ani spiżowej postaci. Są drzewa, cień, szeroka promenada i znaczenie ukryte w liczbie.
CZĘŚĆ 9 — PAMIĘĆ O OBLĘŻENIU
Apprentice Boys i pamięć o oblężeniu
Z murów widać Memorial Hall należący do Apprentice Boys of Derry. Organizacja wywodzi swoją nazwę od trzynastu młodych ludzi, którzy w 1688 roku zamknęli bramy. Do dziś podtrzymuje pamięć o oblężeniu i organizuje najważniejsze doroczne obchody: grudniowe Shutting of the Gates oraz sierpniowe Relief of Derry.
W pobliżu działa Siege Museum, prezentujące pamiątki związane z oblężeniem, historią Apprentice Boys i protestanckimi organizacjami braterskimi. Z punktu widzenia turysty są to miejsca pozwalające zobaczyć, że rok 1689 nie jest w Derry wyłącznie materiałem muzealnym. Pozostaje częścią żywej tożsamości.
Ta pamięć nie jest neutralna i nigdy nie rozwijała się w próżni. Dla jednych opowieść o Derry oznacza wolność religijną, opór i przetrwanie. Dla innych mury oraz związane z nimi tradycje przypominają o kolonizacji, nierównościach i dominacji jednej społeczności. Żeby zrozumieć miasto, trzeba zobaczyć obie perspektywy — ale nie da się ich uczciwie upchnąć w jednym akapicie spaceru. Dlatego opowieść o Bogside i Krwawej Niedzieli otrzyma własną przestrzeń.
The Platform — nad dachami Bogside
The Platform otwiera szeroki widok na zachodnią część miasta. W porannym świetle widać czerwone dachy domów, zbocza Creggan oraz strzelistą wieżę katolickiej katedry św. Eugeniusza. Poniżej leży Bogside.
Podczas oblężenia zachodnie wzgórza były naturalnym miejscem ustawienia artylerii atakującej miasto. W późniejszych stuleciach ta sama przestrzeń stała się domem społeczności, której historia rozwijała się w cieniu murów — dosłownie i symbolicznie.
Na razie pozostajemy jednak na górze. Panorama pełni rolę zapowiedzi drugiej części poranka, a nie skrótu całej historii Troubles. Z murów można zobaczyć miejsca, do których za chwilę zejdziemy, ale dopiero na poziomie ulicy ich układ i znaczenie stają się naprawdę czytelne.
CZĘŚĆ 10 — BRAMY OD STRONY BOGSIDE
Butcher Gate — brama, która przyjęła najcięższy ogień
Nazwa Butcher Gate, czyli Bramy Rzeźników, pochodzi od rzeźni i sklepów mięsnych działających niegdyś przy ulicy wewnątrz murów. Po zewnętrznej stronie znajdowały się miejsca związane z kolejnymi etapami tego samego handlu: garbarnie, targ bydła i tereny, na których przetrzymywano zwierzęta.
Podczas oblężenia odcinek między Butcher Gate a Double Bastion był najintensywniej ostrzeliwaną częścią fortyfikacji. Jakobickie działa ustawione na wzgórzach po drugiej stronie podmokłej doliny niemal rozbiły bramę, lecz obrońcy utrzymali pozycję.
Dzisiejsza konstrukcja jest wynikiem późniejszej przebudowy. Na początku XIX wieku bramę oraz sąsiednie mury podwyższono i przystosowano do rosnącego ruchu. W kamieniu wciąż można odczytać poziom wcześniejszej fortyfikacji — pozioma linia dawnej korony muru przechodzi w krzywiznę łuku.
Poniżej biegnie Fahan Street, dawna droga prowadząca na zachód ku Inishowen. Dziś Butcher Gate jest również jednym z głównych przejść między historycznym centrum a Bogside, Museum of Free Derry i pomnikiem Krwawej Niedzieli. To kolejna brama, która łączy różne epoki znacznie skuteczniej, niż je rozdziela.
Castle Gate — miasto wyrasta poza fortyfikacje
Castle Gate jest najwęższą i najprostszą z bram. Nie istniała podczas oblężenia. Przebito ją w 1803 roku, gdy Derry dawno przestało mieścić się wygodnie wewnątrz XVII-wiecznego pierścienia. Domy, warsztaty i fabryki schodziły po zboczach poza mury, a nowe przejścia stały się koniecznością.
Brama ułatwiła połączenie Castle Lane, dzisiejszej Castle Street, z rejonem Parade i Cow Bog, znanym obecnie jako Waterloo Street. Współczesna forma Castle Gate jest w dużej części rezultatem rekonstrukcji przeprowadzonej w latach 90. XX wieku.
W pobliżu znajduje się wejście do Craft Village, współczesnego zespołu stylizowanego na irlandzką zabudowę z XVIII i XIX wieku. To dobry przykład sposobu, w jaki Derry wypełnia przestrzeń między autentycznym zabytkiem a późniejszą interpretacją historycznego miasta.
CZĘŚĆ 11 — DOMKNIĘCIE PĘTLI
Hangman’s Bastion i ostatni odcinek
Za Castle Gate trasa prowadzi w stronę Hangman’s Bastion. Nazwa obiecuje ponurą historię, ale sam poranny odcinek był spokojny: kamienna promenada, tylne elewacje budynków, kilka ptaków i współczesne miasto podnoszące się do życia.
Właśnie w takich miejscach najlepiej widać ciągłość murów. Największe bramy i bastiony przyciągają uwagę, lecz pełna pętla składa się również z mniej efektownych fragmentów łączących kolejne punkty. Bez nich nie byłoby wrażenia zamkniętego pierścienia.
Powrót do Tower Museum
Po niespełna 48 minutach ponownie pojawił się budynek Tower Museum. Na początku spaceru był zapowiedzią trasy, teraz stał się znakiem jej zakończenia. Ostatnie zdjęcie powstało o 6:28:45.
Miasto wciąż było spokojne, ale światło zdążyło się zmienić. Za mną zostały cztery pierwotne bramy, trzy późniejsze przejścia, kolejne bastiony, kościoły, dawne więzienie, pomniki oraz rząd armat pamiętających czasy, gdy nikt nie wchodził na mury dla widoku.
Pełna pętla nie jest długa. Można przejść ją szybko, traktując jako przyjemny spacer ponad dachami miasta. Można też zatrzymywać się co kilkadziesiąt metrów i odkryć, że półtora kilometra murów wystarcza, aby opowiedzieć cztery stulecia Derry.
Ja wybrałem drugą możliwość. I był to dopiero pierwszy spacer tego niedzielnego poranka.
CZĘŚĆ 12 — SPACER ZAMKNIĘTY W FILMIE
Czterdzieści osiem minut porannego spaceru zamknięte w kilku minutach filmu — pełna pętla po Murach Derry, od pierwszych schodów po powrót do Tower Museum.
Z murów patrzyłem na Bogside z góry. Za chwilę zszedłem na dół, rozpoczynając drugą część poranka — spacer śladami Krwawej Niedzieli, już wkrótce.
INFORMACJE PRAKTYCZNE
Mury Derry:
Długość trasy: około 1,5 km.
Czas samego przejścia: około 30–45 minut; z fotografowaniem i czytaniem tablic warto przeznaczyć co najmniej godzinę.
Wstęp: bezpłatny.
Wejścia: schody i rampy znajdują się przy kilku bramach i ulicach wokół starego miasta.
Nawierzchnia: głównie szeroka kamienna promenada; występują schody, pochyłości i nierówne fragmenty.
Najlepsza pora na spokojne fotografowanie: wczesny poranek, zanim pojawią się grupy turystyczne.
Najważniejsze widoki: stare miasto, Guildhall, Foyle, Bogside, Creggan, katedra św. Kolumby i katedra św. Eugeniusza.
W pobliżu: Tower Museum, Siege Museum, St Columb’s Cathedral, Guildhall, Craft Village oraz Bogside.
Odkrywaj z Nami
