Europa na rozdrożu – droga do Lublina
Wstęp
1 lipca 1569 roku w Lublinie podpisano dokument, który na ponad dwa stulecia zmienił mapę Europy.
Powstało państwo tak niezwykłe, że współcześni historycy nadal spierają się, czym właściwie było. Królestwem? Federacją? Unią personalną? A może czymś, co wyprzedziło swoją epokę o kilkaset lat?
Zanim jednak szlachta złożyła podpisy pod aktem Unii Lubelskiej, przez niemal dwa stulecia Polska i Litwa próbowały odpowiedzieć na jedno pytanie:
Aby to zrozumieć, musimy cofnąć się o prawie 200 lat.
Dwie potęgi, dwa światy
W XIV wieku Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie należały do największych państw Europy.
Polska była krajem zachodniego kręgu cywilizacyjnego. Dominował katolicyzm, rozwijały się miasta, handel i uniwersytety.
Litwa była zupełnie innym organizmem. Obejmowała ogromne obszary dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy. Zamieszkiwali ją Litwini, Rusini, Tatarzy, Żydzi i wiele innych grup.
Pod względem powierzchni Litwa była jednym z największych państw Europy.
Problem polegał na tym, że oba kraje miały wspólnych wrogów.
Pierwszy krok – Unia w Krewie
W 1385 roku zawarto porozumienie znane jako Unia w Krewie.
Litewski wielki książę Władysław Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwiga Andegaweńska i został królem Polski.
Tak rozpoczęła się dynastia Jagiellonów.
Nie powstało jeszcze wspólne państwo.
Powstało coś znacznie prostszego – wspólny monarcha.
Wspólni wrogowie
Największym zagrożeniem pozostawał Zakon Krzyżacki.
To właśnie współpraca polsko-litewska doprowadziła do zwycięstwa podczas Bitwa pod Grunwaldem.
Jednak po pokonaniu Krzyżaków problemy nie zniknęły.
Na wschodzie rosła nowa siła.
Moskwa.
Narodziny nowego przeciwnika
W XV i XVI wieku Wielkie Księstwo Moskiewskie stopniowo jednoczyło ziemie ruskie.
Moskiewscy władcy zaczęli przedstawiać się jako spadkobiercy dawnej Rusi Kijowskiej.
To oznaczało, że ziemie kontrolowane przez Litwę stawały się celem ekspansji.
Dla Litwinów był to problem egzystencjalny.
Dla Polaków coraz bardziej również.
Wojna, która wszystko zmieniła
W 1558 roku wybuchła wojna inflancka.
Car Iwan IV Groźny rozpoczął ofensywę przeciw Inflantom.
Litwa coraz wyraźniej odczuwała brak ludzi, pieniędzy i wojska.
Dotychczasowy model współpracy przestawał wystarczać.
Coraz więcej litewskich elit zaczynało dostrzegać, że bez głębszego związku z Polską utrzymanie ogromnego państwa może okazać się niemożliwe.
Król bez następcy
W centrum wydarzeń znajdował się Zygmunt II August.
Był ostatnim przedstawicielem dynastii Jagiellonów na polskim tronie.
Nie miał legalnego następcy.
Wraz z jego śmiercią mogła zakończyć się trwająca niemal dwa stulecia wspólnota dynastyczna Polski i Litwy.
Dla wielu polityków był to sygnał alarmowy.
Jeżeli nie zostanie stworzona nowa forma związku między państwami, wszystko może się rozpaść.
Europa przed wielką decyzją
Pod koniec lat sześćdziesiątych XVI wieku sytuacja była jasna.
Moskwa naciskała ze wschodu.
Imperium Osmańskie rosło na południu.
Tatarzy regularnie pustoszyli pogranicze.
Dynastia Jagiellonów zbliżała się do końca.
A Polska i Litwa musiały zdecydować, czy pozostaną dwoma odrębnymi państwami połączonymi osobą monarchy, czy też stworzą zupełnie nowy organizm polityczny.
Odpowiedź miała paść w Lublinie.
I nie wszyscy byli gotowi ją zaakceptować.
„Nie siłą wielkie państwa trwają, lecz zgodą tych, którzy je tworzą”.
W następnej części
Przeniesiemy się do Lublina roku 1569.
Zobaczymy, jak litewscy delegaci demonstracyjnie opuścili obrady, dlaczego król zdecydował się na niezwykle kontrowersyjny krok oraz w jaki sposób Wołyń, Podlasie, Kijów i Bracław znalazły się w centrum jednego z najważniejszych sporów politycznych w historii Europy.
Odkrywaj z Nami
